NetteTercume.com

Online Translation Agency

Son 600 Yıl İçinde Çeviribilimin Evrimi

leave a comment »


“Zaman içinde değişen, çeviri değil; çevirmenlerdir…”

Henry David Thoreau

19. Yüzyıl Amerikan Filozofu

Milatta İsa gelir, Hıristiyanlık uygarlıkları ve insanları kasıp kavurur, derken birkaç yüzyıl içinde yeniden barış, refah ve huzur yerini bulunca insanlar dini genişletmenin peşine düşer, Hıristiyanlık yayılmaya başlar, çeşitli millet ve kökenden insanlar bu aleme katılır ancak ortada büyük bir sorun vardır: özünde Aramice, İbranice ve Latince olan İncil kopyaları yetmez olur. Dünya medeniyetlerinin tanıması, okuması ve aydınlatılması amacıyla kutsal kitap başka dillere çevrilir ve böylece Çiçero‘nun “anlama dayalı çeviri” felsefesini izlediğini dile getiren Aziz Jerome İncil’in bazı bölümlerinin diğer dillere çevirilerinde büyük rol oynayan kişilerden olur.

Çevirmen yokluğundan ve yazı imkânlarının kısıtlı oluşundan kaynaklansa gerek, İncil’in tam metninin çevirisi ancak 1300lü yıllarda görülmeye başlar. Aradan iki yüz yıla yakın bir zaman geçer ve tabir-i caizse adını altın harflerle tarihe yazdıran Fransız düşünür Etienne Dolet, 1500’lü yılların ikince çeyreğinde “Bir Dilden Diğerine İyi Çeviri Nasıl Yapılır” adlı yazısında, tarihin ilk çeviri kuramını üretir ve beş farklı yol izlemesi gerektiğini vurgular. Şöyle ki; ilk olarak özgün yazarın ne kastettiğini gerçekten iyi anlaması gereken çevirmenin, Dolet’ye göre atması gereken ikinci önemli adım hem kaynak dili hem hedef dili iyi öğrenmesi. Çeviri sürecinde sözcüğü sözcüğüne çeviri yapmaktan kaçınması, günlük dil kullanımına özen göstermesi ve sözcük seçiminde akıllı davranılması gerektiğine inanan Dolet, çevirisi yapılarak üretilen hedef metnin hedef kültürdeki konumunun ve kaderinin buna bağlı olduğuna da dikkat çeker.

Yirminci yüzyıla kadar birbirinden farklı teoriler ortaya atılır; çevirmenin bir ressam kadar hissiyatlı ve özenli, bir Tanrı kadar yaratıcı olması gerekmesine rağmen, kaynak metnin yazarının gölgesinde kalmak onun kaderinde olduğu düşünülür. Çeviri sırasında yeni kelimeler, ilk defa duyulmuş ibareler ve hatta başlı başına diller üretilebileceğini öne süren kuramcılara inat Susan Bassnett, 1980 yılında yayımladığı makalesinde çevirinin ne kadar özenilirse o kadar yabancılık çekeceği, bir o kadar da “çeviri kokacağı“; dolayısıyla özgür çevirinin en ideal seçenek olacağı yargısını savunur.

Yirminci yüzyıla gelinip çeviride eşdeğerlik kavramı ortaya atıldığında ise, boynuz kulağı geçer misali, bir zamanlar dalı olduğu dilbilimden bile daha ön plana çıkan çeviri bilimi tarihinde görmediği kadar kuram, sav ve karşı savlarla karşılaşır, daha önce bu alanda yazılmadığı kadar makaleler yazılmaya başlar. Böylece; düşüncelerini ortaya koyan Noam Chomsky, Eugene Nida, Peter Newmark, Katharina Reiss ve Hans Vermeer gibi efsane isimler (dilbilimciler) türer.

Bugün ise çevirinin nasıl yapılması gerektiği, en iyi yolun hangisi olduğu ve hangisinin izlenip hangisinden kaçınılması gerektiği konusunda ortaya konulan akademik fikirlerin ardı arkası kesilmez. Çünkü herkesin kabul ettiği bir gerçek vardır: Kaynak metindeki tek bir ayrıntıya bağlı olarak her şey baştan aşağı değişebilir; aynı şekilde, hedef metne aktarımda yapılacak en ufak değişimler metnin anlamını ve işlevini yitirmesine ya da değiştirmesine yol açar. Bu yüzden her çevirmenin kendisine ait bir çeviri stili, belirli ifadelere tam karşılık geldiğini düşündüğü kelime ve gruplarını kullanmayı, diğerleri tersini yapmayı sürdürse de tercih eder.

Çeviribilim bugün genç yaşlarındadır ve öyle görünüyor ki tercümanlık yapabilen makineler üretilene dek genç kalmaya devam edecektir; zira bu bir sosyal bilimdir, deneye, gözleme dayandırılamadığı için bu bilim dalını kökten sökmeye niyetli müdahaleler olmadığı sürece yaşlanması yüzyıllar alır.

 Emin Tugay Ersoy

Editör

NetteTercume.com

Written by NetteTercume

Eylül 26, 2012 7:56 am

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: